کاشت خشخاش از صفر تا صد: آموزش کامل گام‌ به‌ گام + حل ۷ مشکل رایج

🌱چرا کشت خشخاش اینقدر ظریف و حساس است؟

خشخاش با آن گل‌های مخملی و رنگارنگ، یکی از آن گیاهانی است که انگار رازی را در دل خود پنهان کرده. شاید برای همین است که کشت آن هم ظرافت‌های خاص خودش را دارد. برخلاف تصور خیلی‌ها که فکر می‌کنند فقط کافی است بذر را در خاک بیندازی و آب بدهی، پرورش خشخاش به دانش دقیقی نیاز دارد.

انتخاب بذر مناسب، زمان‌بندی درست کاشت، آبیاری اصولی و مدیریت آفات و بیماری‌ها، هر کدام به اندازه‌ای مهم هستند که اگر یکی را نادیده بگیری، ممکن است تمام زحمت‌های چندماهه‌ات بر باد برود. این راهنما را نوشته‌ام تا قدم‌به‌قدم با هم پیش برویم، از لحظه‌ای که بذر را انتخاب می‌کنی تا وقتی که محصول را برداشت می‌نمایی. با من همراه باش.

۱. شناخت کامل گیاه خشخاش و انواع آن

خشخاش با نام علمی Papaver somniferum گیاهی است علفی و یکساله از تیره شقایقیان. تا امروز بیش از ۲۰۰ گونه از این گیاه در جهان شناسایی شده است. برخی می‌گویند زادگاهش آسیاست و برخی آن را مدیترانه‌ای می‌دانند. طبق فلور اروپا، سه زیرگونه اصلی دارد: سومنیفروم، سونگاریکم و ستی‌گروم.

ریشه‌اش مخروطی شکل و کمی چوبی است و مستقیم در زمین فرو می‌رود. طول ریشه اصلی بین ۱۸ تا ۲۰ سانتیمتر و قطرش ۱ تا ۲ سانتیمتر است. ریشه‌های جانبی شبکه‌ای ظریف تا عمق ۵۰ تا ۱۰۰ سانتیمتری ایجاد می‌کنند. ساقه مستقیم و استوانه‌ای، با سطحی صاف و به رنگ سبز روشن است.

ارتفاعش بسته به شرایط اقلیمی بین ۵۰ تا ۱۵۰ سانتیمتر متغیر است. برگ‌ها بدون دمبرگ و به صورت متناوب روی ساقه قرار گرفته‌اند. برگ‌های پایینی بزرگ‌ترند و هرچه بالاتر می‌روی، کوچک‌تر و تخم‌مرغی‌تر می‌شوند.

گل‌ها در انتهای ساقه‌های اصلی و فرعی پدیدار می‌شوند. گلبرگ‌ها سفیدند با حاشیه بنفش، اما در رنگ‌های قرمز و سیاه هم دیده می‌ شوند.

پس از بارور شدن تخمدان، میوه به شکل کپسول یا گرز توخالی تشکیل می‌شود که داخلش پر از دانه‌های ریز است. قطر میوه از ۲ تا ۸ سانتیمتر متغیر است و رنگش سبز روشن یا آبی مایل به تیره.

انواع خشخاش از نظر رنگ دانه

دانه‌ها در رنگ‌های سفید، سیاه، خاکستری و آبی یافت می‌شوند. خشخاش سفید معمولاً برای مصارف خوراکی و روغن‌ گیری مناسب‌تر است و دانه‌هایش ۴۰ تا ۵۵ درصد روغن دارند. خشخاش سیاه مقاومت بیشتری به سرما دارد و برای مناطق سردسیر عالی است.

خشخاش خاکستری عملکرد متوسطی دارد و در بیشتر مناطق جواب می‌دهد. جالب است بدانید که دانه‌های خشخاش فاقد آلکالوئید هستند و روغنشان بسیار خوشمزه است، مخصوصاً برای پخت شیرینی‌های سنتی.

۲. 🌺آماده‌سازی بستر کشت و انتخاب بذر مناسب خشخاش

• انتخاب بذر با کیفیت خشخاش:

بذر، جان مایه‌ی کشت است. هرچه بذر مرغوب‌تر باشد، گیاه قوی‌تر و محصول بیشتری خواهی داشت. درصد جوانه‌ زنی باید بالای ۸۵ درصد باشد. بذرها را از مراکز معتبر و دارای گواهی سلامت تهیه کن. بذر سالم هیچ‌گونه اثری از قارچ یا بیماری ندارد.

بذر خشخاش تا ۴ یا ۵ سال قوه رویشی خود را حفظ می‌کند، پس می‌توانی چند سالی در جای خشک و خنک نگهشان داری. برای اطمینان، پیش از کاشت چند دانه را روی دستمال مرطوب بگذار و درصد جوانه‌زنی را حساب کن. بذرهای ریز را با ماسه نرم مخلوط کن تا موقع پخش یکنواخت شوند.

• ویژگی‌ های خاک ایده‌آل:

خشخاش عاشق خاک‌های لومی شنی با زهکشی عالی است. خاک باید طوری باشد که آب در آن جمع نشود و ریشه بتواند نفس بکشد. خاک‌های سنگین رسی، ماسه‌های خیلی نرم و فقیر، و خاک‌های اسیدی اصلاً برایش مناسب نیستند. پی‌اچ ایده‌آل بین ۶ تا ۷.۵ است.

اگر خاک اسیدی است، آهک کشاورزی اضافه کن. اگر قلیایی است، گوگرد یا مواد آلی به کار ببر. اما قبل از هر کاری، آزمایش خاک بده. با این کار می‌فهمی چه عناصری کم است و کوددهی را دقیق برنامه‌ریزی می‌کنی. مراکز جهاد کشاورزی این خدمت را دارند.

• آماده‌ سازی زمین خشخاش:

آماده‌سازی زمین را از پاییز شروع کن. شخم عمیق تا ۳۰-۴۰ سانتیمتر به نفوذ ریشه و زهکشی کمک می‌کند. در بهار، زمین را دیسک و تسطیح کن تا بستری نرم و یکنواخت داشته باشی. علف‌های هرز را پیش از کاشت از بین ببر، چون در چهار هفته اول بیشترین رقابت را با گیاه اصلی دارند.

در بهار از وسایلی که رطوبت خاک را کم می‌کنند خودداری کن. فقط زمین را هموار کن و با غلتک مناسب، سطح را کمی متراکم کن تا ذرات خاک فاصله مناسبی پیدا کنند.

۳. زمان‌ بندی و روش‌ های کاشت خشخاش

زمان کاشت بستگی به اقلیم منطقه دارد. در مناطق سردسیر، کاشت بهاره پس از رفع یخبندان انجام می‌شود. در مناطق معتدل، کشت پاییزه (مهر تا آبان) هم ممکن است که گیاه از باران‌های زمستانه استفاده کند. تحقیقات نشان داده ماده مؤثره گیاهانی که در پاییز کشت شده‌اند، کیفیت بهتری دارد.

– روش کاشت دستپاش:

برای مزارع کوچک روش خوبی است. بذرها را دستی در سطح زمین پخش می‌کنی. مقدار بذر ۲ تا ۳ کیلوگرم در هکتار است و عمق کاشت نباید از نیم سانتیمتر بیشتر باشد.

بذرها را با ماسه نرم مخلوط کن تا یکنواخت پخش شوند. بعد از پخش، با تخته سبکی سطح را صاف کن تا بذرها کمی در خاک فرو روند. این روش ساده است، اما تراکم بوته‌ها یکنواخت نخواهد بود.

– روش کاشت ردیفی:

برای مزارع بزرگ بهترین گزینه است. فاصله بین ردیف‌ها ۳۵ تا ۴۰ سانتیمتر و فاصله بوته‌ها روی ردیف ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر است. عمق کاشت ۱ تا ۲ سانتیمتر و مقدار بذر مصرفی ۱.۵ تا ۲ کیلوگرم در هکتار.

این روش مزایای زیادی دارد: وجین راحت‌تر، آبیاری یکنواخت، تهویه بهتر بین بوته‌ها و کاهش بیماری‌های قارچی.

– روش نشاکاری:

اگر فصل رشد کوتاه است یا می‌خواهی زودتر برداشت کنی، این روش را انتخاب کن. نشاها ۴ تا ۶ هفته قبل از انتقال به زمین اصلی در گلخانه یا خزانه کشت می‌شوند. دمای مناسب برای نشا ۱۸ تا ۲۲ درجه است. وقتی نشا ۴ تا ۶ برگی شد، به زمین اصلی منتقل کن. این روش هزینه بیشتری دارد، اما گیاهان یکنواخت‌ تر و زودرستر هستند.

– کاشت در گلدان و فضای خانگی

برای کاشت در خانه، گلدانی با عمق حداقل ۳۰ سانتیمتر و زهکشی خوب انتخاب کن. ترکیب خاک باغچه، خاک برگ و شن یا پرلیت (به نسبت ۲:۱:۱) ایده‌آل است. بذرها را روی خاک بپاش و با لایه نازکی از خاک (نیم سانتیمتر) بپوشان.

آبیاری را با اسپری انجام بده تا بذرها جابجا نشوند. گلدان را در جایی با نور کافی (مثلاً کنار پنجره جنوبی) قرار بده.

۴. مراحل رشد خشخاش از کاشت تا برداشت

دوره رشد خشخاش از کاشت تا برداشت بین ۱۲۰ تا ۱۶۰ روز طول می‌کشد و به شش مرحله اصلی تقسیم می‌ شود. بیا با هم نگاهی به این سفر شگفت‌ انگیز بیندازیم.

مرحله اول: خواب بذر

بذرهای خشخاش ۴ تا ۵ سال قوه رویشی خود را حفظ می‌کنند. در این مرحله، بذر زنده است ولی رشد نمی‌ کند. برای شکستن خواب بذر، رطوبت و دمای مناسب (۷ تا ۸ درجه) لازم است.

مرحله دوم: سبز شدن بذر

این مرحله از سبز شدن بذر تا تشکیل برگ‌ های طوقه‌ای طول می‌کشد. دمای مناسب برای رویش بذر ۷ تا ۸ درجه سانتیگراد است. معمولاً ۱۵ تا ۲۰ روز پس از کشت، بذرها سبز می‌شوند. در این مرحله، گیاهچه‌ها بسیار کوچک و آسیب‌پذیر هستند و باید با عشق و دقت از آن‌ها مراقبت کرد.

مرحله سوم: تشکیل برگ‌های طوقه‌ای

این طولانی‌ترین مرحله رشد است و ۵۰ تا ۶۰ روز به طول می‌انجامد. دمای مطلوب ۱۲ تا ۱۴ درجه سانتیگراد است. آبیاری متوسط برای گیاهان مناسب است. اگر هوا گرم باشد، برگ‌ها کوچکتر می‌شوند و دوره رویشی کاهش می‌یابد.

گیاهان در این مرحله سرما را به خوبی تحمل می‌کنند و دمای منفی ۴ تا منفی ۵ درجه سانتیگراد را می‌توانند تاب بیاورند.

مرحله چهارم: طویل شدن ساقه

حدود ۲۵ تا ۳۰ روز طول می‌کشد و دمای مطلوب ۱۶ تا ۱۸ درجه سانتیگراد است. گیاهان در این مرحله به آب و مواد غذایی مناسب و بیش از مراحل دیگر به ازت نیاز دارند. هوای گرم و خشک و بارندگی‌های شدید در این مرحله برای گیاه مضر است، زیرا بارندگی باعث ریزش گل‌ها می‌شود.

مرحله پنجم: گلدهی

گل‌ها پس از ۴ تا ۶ روز کاملاً باز می‌شوند. این مرحله ۲۰ تا ۳۰ روز طول می‌ کشد. پس از ریزش گلبرگ‌ها، طی ۱۰ تا ۱۴ روز میوه یا گرز تشکیل می‌شود. در این مرحله، میوه‌ها حاوی شیرابه هستند که با تیغ زدن خارج می‌شود. رطوبت کافی و دمای ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتیگراد رشد گرزها را تسریع می‌کند.

مرحله ششم: رسیدن بذرها و میوه

میوه‌ها و بذرها به رنگ واقعی خود می‌رسند. این مرحله ۱۵ تا ۲۵ روز طول می‌کشد. خاک باید از رطوبت مناسبی برخوردار باشد. با رسیدن میوه، برگ‌ها به تدریج خشک می‌ شوند و ساقه‌ ها شکننده می‌گردند.

با تکان دادن کپسول، صدای برخورد بذرها به دیواره داخلی شنیده می‌شود که نشانه آمادگی برای برداشت است.

۵. نیازهای اکولوژیکی و شرایط محیطی خشخاش

خشخاش را تقریباً در هر اقلیمی می‌توان کشت کرد، اما درجه حرارت پایین و هوای خنک برای رشد و نمو آن مناسب‌تر است. بذرها در دمای ۳ تا ۴ درجه سانتیگراد هم جوانه می‌زنند، اما دمای ۷ تا ۸ درجه باعث تسریع در جوانه‌زنی می‌شود. دمای بالای ۲۰ درجه برای جوانه‌زنی مناسب نیست و موجب اختلال در سبز شدن بذر می‌شود.

گیاهان جوان پس از رویش می‌توانند دمای منفی ۴ تا منفی ۵ درجه را تحمل کنند. در مرحله ۴ تا ۶ برگی، مقاومت گیاه به سرما افزایش می‌یابد و می‌تواند دمای منفی ۱۵ تا منفی ۲۰ درجه را هم تاب بیاورد. هوای بسیار گرم برای رشد خشخاش مضر است، زیرا افزایش دما باعث تسریع رشد و زودبه‌ساقه‌رفتن گیاه می‌شود و عملکرد را کاهش می‌دهد.

خشخاش در طول رویش به نور کافی نیاز دارد. تحقیقات نشان می‌دهد نور نقش عمده‌ای در افزایش عملکرد کپسول و مقدار آلکالوئیدهای آن دارد. سنتز آلکالوئیدها تحت تأثیر نور و دما قرار می‌گیرد و دمای بالا می‌تواند باعث افزایش آن‌ها شود.

۶. آبیاری اصولی خشخاش و برنامه دقیق آن

میزان و فواصل آبیاری به عوامل مختلفی مانند شرایط آب و هوایی، بافت خاک و مرحله رشد گیاه بستگی دارد. بهترین روش این است که اجازه دهیم بین دو آبیاری، سطح خاک کاملاً خشک شود تا از آبیاری بیش از حد جلوگیری گردد.

برنامه آبیاری در مراحل مختلف

• مرحله جوانه‌ زنی (روز ۱ تا ۱۴): خاک باید همیشه مرطوب باشد ولی غرقاب نشود. آبیاری هر ۲ تا ۳ روز با مقدار ۱۰ تا ۱۵ میلی‌متر کافی است. در این مرحله آبیاری باید ملایم باشد تا بذرها جابجا نشوند.
• مرحله رشد رویشی (روز ۱۵ تا ۶۰): آبیاری هر ۵ تا ۷ روز یکبار و رطوبت خاک باید ۷۰ تا ۸۰ درصد ظرفیت مزرعه باشد. در این مرحله گیاه به آب بیشتری نیاز دارد.
• مرحله گلدهی (روز ۶۱ تا ۹۰): آبیاری به هر ۱۰ روز یکبار کاهش می‌یابد. از آبیاری بارانی باید پرهیز کرد، زیرا باعث ریزش گل‌ها و کاهش گرده‌افشانی می‌شود. آبیاری قطره‌ای یا شیاری بهترین گزینه است.
• مرحله رسیدن میوه و قبل از برداشت: دو هفته مانده به برداشت، آبیاری قطع می‌شود. این کار باعث خشک شدن یکنواخت کپسول‌ها و تسهیل برداشت می‌شود.

۷. کوددهی خشخاش و تغذیه گیاه

خشخاش دوره رویشی نسبتاً کوتاهی دارد، بنابراین باید از کودهایی استفاده کرد که به سرعت در دسترس گیاه قرار گیرند. ازت و فسفر مهم‌ترین عناصر مورد نیاز خشخاش هستند. تحقیقات نشان می‌دهد کودهای پتاسیم تأثیر کمی در عملکرد کپسول دارند.

برای تولید ۳.۵ تن پیکر رویشی و ۱.۲ تن کپسول در هکتار، گیاه ۱۰۲.۵ کیلوگرم ازت، ۱۹۲ کیلوگرم اکسید فسفر و ۱۱۴.۴ کیلوگرم اکسید پتاس از خاک جذب می‌کند. برای تولید هر ۱۰۰ کیلوگرم بذر، ۳.۲ کیلوگرم ازت، ۱.۶ کیلوگرم اکسید فسفر و ۰.۷۲ کیلوگرم اکسید پتاس مورد نیاز است. کودهای حیوانی کاملاً پوسیده که در اوایل پاییز به زمین داده می‌شوند، تأثیر مثبتی در افزایش عملکرد دارند.

برنامه کوددهی پیشنهادی به این شرح است:

• قبل از کاشت: کود فسفره و پتاسه بر اساس آزمایش خاک
• مرحله ۶ تا ۸ برگی: کود نیتروژنه سبک (۵۰ تا ۷۰ کیلوگرم اوره)
• قبل از گلدهی: کود پتاسیم بالا (۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم سولفات پتاسیم)
• بعد از گلدهی: قطع کوددهی

۸. مشکلات رایج در کاشت خشخاش و راه حل‌های عملی

۹. برداشت خشخاش و زمان مناسب آن

زمان برداشت خشخاش هنگامی است که میوه‌ها کاملاً رسیده باشند. برای دانه خوراکی، غوزه باید کاملاً خشک شده و سوراخ‌های بالای آن باز شده باشد. رنگ غوزه در زمان برداشت قهوه‌ای یکنواخت است. با تکان دادن کپسول، صدای برخورد دانه‌ها به دیواره داخلی شنیده می‌شود که نشانه رسیدگی کامل است. برای گل تزیینی، برداشت زمانی انجام می‌شود که غنچه‌ ها رنگ گرفته ولی قبل از باز شدن کامل گل‌ها هستند. بهتر است این کار در صبح زود پس از خشک شدن شبنم انجام شود.

تیغ‌ زنی برای برداشت شیره

اگر هدف برداشت شیره باشد، تیغ‌زنی باید در غروب آفتاب انجام شود. دلیل این کار این است که دمای گرم روز باعث پخش شدن شیره و کاهش کیفیت آن می‌شود. با خنک شدن هوا در غروب، شیره به آرامی تراوش می‌کند و صبح زود قبل از دمیدن آفتاب می‌توان آن را جمع‌آوری کرد. معمولاً ۲ تا ۳ بار تیغ‌زنی با فاصله ۲ تا ۳ روز امکان‌پذیر است.

جدول برآورد عملکرد در هکتار بر اساس نوع کشت

مقدار محصول به شرایط اقلیمی و مدیریت مزرعه بستگی دارد. عملکرد بذر بین ۰.۹ تا ۲.۲ تن در هکتار و عملکرد کپسول خشک بین ۰.۶ تا ۲ تن در هکتار متغیر است.

۱۰. تناوب کاشت خشخاش و مدیریت خاک

خشخاش را تقریباً با هر گیاهی می‌توان به تناوب کشت کرد. بهترین گیاهان برای تناوب، گیاهان یکساله خانواده پروانه‌آسا هستند که دوره رویشی کوتاهی دارند و باعث گسترش علف‌های هرز نمی‌شوند. پس از برداشت خشخاش، کشت گیاهانی مانند چغندر، سیب‌زمینی و غلات توصیه می‌شود. کاشت خشخاش پس از گیاهانی که مقدار زیادی ریشه در خاک باقی می‌گذارند مناسب نیست. زمین‌هایی که از کیفیت مطلوبی برخوردارند، می‌توانند ۳ تا ۵ سال به صورت آیش نگه داشته شوند و پس از آماده‌سازی، خشخاش در آن کشت شود.

۱۱. جمع‌ آوری بذر خشخاش برای کشت‌ های بعدی

اگرچه خشخاش گیاهی خودگشن است، اما حشرات نیز در گرده‌افشانی نقش دارند. برای جمع‌آوری بذر خالص، باید تا فاصله ۵۰۰ متری از مزرعه، گیاه دیگری از گونه‌های مختلف خشخاش کشت نشده باشد. هنگام گلدهی می‌توان از روی رنگ گل، پایه‌های ناخواسته را شناسایی و حذف کرد. هنگام برداشت بذر باید دقت شود بذر گیاهان سمی مانند بذرالبنج، تاتوره و شوکران با بذر خشخاش مخلوط نشود.

۱۲. تأثیر تنش‌ های محیطی بر کیفیت و کمیت محصول خشخاش

تحقیقات نشان داده است که تنش‌های محیطی مانند خشکی، شوری و دماهای بالا می‌توانند بر میزان آلکالوئیدهای خشخاش تأثیر بگذارند. تنش ملایم خشکی در مرحله گلدهی ممکن است غلظت آلکالوئیدها را افزایش دهد، اما اگر شدید باشد عملکرد را کاهش می‌دهد. بهترین شرایط برای تولید با کیفیت، تأمین رطوبت کافی و دمای معتدل در طول دوره رشد است.

۱۳. روش‌ های نوین آبیاری در کشت خشخاش

استفاده از سیستم‌های آبیاری قطره‌ای و نواری در کشت خشخاش می‌تواند مصرف آب را تا ۳۰ درصد کاهش دهد و در عین حال عملکرد را افزایش دهد. در این روش‌ها آب مستقیماً در دسترس ریشه قرار می‌گیرد و برگ‌ها خیس نمی‌شوند که این امر از شیوع بیماری‌های قارچی جلوگیری می‌کند. همچنین امکان کوددهی همراه با آبیاری (فتیگیشن) فراهم می‌شود که کارایی مصرف کود را بالا می‌برد.

۱۴. مقایسه ارقام مختلف خشخاش از نظر عملکرد و مقاومت

انتخاب رقم مناسب تأثیر زیادی در موفقیت کشت دارد. ارقام پابلند معمولاً عملکرد بیشتری دارند اما در برابر وزش باد آسیب‌پذیرترند. ارقام پاکوتاه مقاومت بیشتری به خوابیدگی دارند و برای کشت مکانیزه مناسب‌ترند. در مناطق سردسیر، ارقام مقاوم به سرما مانند انواع سیاه و در مناطق گرم، ارقام زودرس توصیه می‌شوند.

۱۵. مدیریت تلفیقی آفات (IPM) در مزارع خشخاش

مدیریت تلفیقی آفات شامل ترکیبی از روش‌های فرهنگی، مکانیکی، بیولوژیکی و شیمیایی است. استفاده از تناوب زراعی، حذف بقایای گیاهی، کاشت ارقام مقاوم و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک برای کنترل شته می‌تواند مصرف سموم را کاهش دهد و سلامت محصول را تضمین کند.

۱۶. انبارداری و نگهداری پس از برداشت خشخاش

پس از برداشت، کپسول‌ها و دانه‌ها باید به سرعت خشک شوند. رطوبت مجاز برای انبارداری دانه ۹ درصد و برای کپسول ۱۰ تا ۱۲ درصد است. محصول خشک شده را در محیطی خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری می‌کنند. دمای مناسب انبار زیر ۱۵ درجه و رطوبت نسبی ۵۰ تا ۶۰ درصد است. در این شرایط، محصول تا یک سال کیفیت خود را حفظ می‌کند.

❓ سوالات متداول درباره کاشت خشخاش