کاربرد جوش شیرین در کشاورزی؛ فواید، روش مصرف و محدودیت ها

جوش شیرین یا بی کربنات سدیم (Sodium Bicarbonate) با فرمول شیمیایی NaHCO3، در شرایط مشخص می تواند روی بعضی بیماری های قارچی سطح برگ اثر بازدارنده داشته باشد. با این حال، این ماده کود کامل نیست، جایگزین سموم ثبت شده محسوب نمی شود و مصرف مداوم آن در خاک ممکن است به دلیل ورود سدیم، مشکلاتی برای ساختمان خاک و جذب عناصر غذایی ایجاد کند.

برای تصمیم گیری درباره استفاده از جوش شیرین در کشاورزی باید سه موضوع را از هم جدا کرد: اثر بی کربنات سدیم روی عوامل بیماری زای سطح گیاه، تاثیر آن بر خاک و ریشه، و تفاوت آن با ترکیبات مشابهی مانند بی کربنات پتاسیم. این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ چون ماده ای که در یک آزمایش برای کاهش علائم یک بیماری قارچی نتیجه محدودی نشان داده، لزوما برای آبیاری مزرعه یا اصلاح خاک مناسب نیست.

جوش شیرین در کشاورزی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟

جوش شیرین نام رایج بی کربنات سدیم است؛ یک نمک معدنی با فرمول NaHCO3 که به صورت پودر سفید و بدون بوی مشخص عرضه می شود. این ماده در آب حل می شود و محلول آن خاصیت قلیایی ملایمی دارد. همین ویژگی باعث شده است که در بعضی پژوهش ها، تاثیر آن بر شرایط سطح برگ و رشد قارچ های بیماری زا بررسی شود.

در کشاورزی باید بین استفاده از جوش شیرین روی سطح گیاه و وارد کردن آن به خاک تفاوت قائل شد. در حالت اول، هدف بررسی اثر محلول روی سطح برگ و اندام های هوایی است. در حالت دوم، سدیم موجود در ترکیب وارد محیط ریشه می شود و ممکن است در صورت تکرار یا مصرف بیش از حد، تعادل شیمیایی و فیزیکی خاک را تغییر دهد.

فرمول شیمیایی جوش شیرین و نقش آن در کشاورزی

فرمول شیمیایی بی کربنات سدیم NaHCO3 است. این ترکیب از یون سدیم (Na+) و یون بی کربنات (HCO3-) تشکیل شده است. بی کربنات می تواند بر pH محیط آبی و سطح برگ اثر بگذارد. در برخی شرایط، تغییر شرایط شیمیایی سطح برگ ممکن است جوانه زنی یا رشد قارچ های حساس را محدود کند.

این اثر به معنای از بین رفتن قطعی قارچ نیست. نوع عامل بیماری زا، گونه گیاه، میزان رطوبت، دمای محیط، غلظت محلول و دفعات استفاده در نتیجه نهایی نقش دارند. از طرف دیگر، یون سدیم می تواند در صورت ورود مکرر به خاک، مشکل ساز شود. بنابراین خاصیت شیمیایی جوش شیرین هم می تواند دلیل بررسی آن در مدیریت بیماری باشد و هم علت احتیاط در مصرف آن.

تفاوت جوش شیرین خوراکی و بی کربنات سدیم صنعتی

از نظر نام شیمیایی، جوش شیرین خوراکی و بی کربنات سدیم صنعتی هر دو به ترکیب NaHCO3 اشاره دارند؛ اما درجه خلوص، نوع ناخالصی ها، مشخصات تولید و کاربرد مورد تایید آن ها ممکن است متفاوت باشد. گرید خوراکی برای کاربردهای غذایی تولید و کنترل می شود، در حالی که گرید صنعتی ممکن است برای مصارف فنی و صنعتی مشخصی عرضه شود.

برای کاربرد کشاورزی نباید صرفا بر اساس عنوان «خوراکی» یا «صنعتی» تصمیم گرفت. مشخصات فنی، برگه آنالیز محصول، میزان ناخالصی ها و مجاز بودن مصرف در کاربرد مورد نظر باید بررسی شود. اگر قرار است یک فرآورده روی محصول زراعی استفاده شود، باید دستورالعمل و مجوز مربوط به همان فرآورده و محصول کشاورزی ملاک قرار گیرد.

کاربرد جوش شیرین در کشاورزی برای کنترل بیماری های قارچی

یکی از شناخته شده ترین زمینه های بررسی جوش شیرین در کشاورزی، مدیریت برخی بیماری های قارچی گیاهان است. قارچ های بیماری زا برای جوانه زنی، رشد و گسترش به شرایط محیطی مناسبی نیاز دارند. سطح برگ نیز محیطی زنده و متغیر است که رطوبت، دما، ترشحات گیاهی و شرایط شیمیایی آن بر فعالیت عوامل بیماری زا اثر می گذارند.

بی کربنات ها در بعضی مطالعات توانسته اند شدت برخی بیماری های قارچی را کاهش دهند. یکی از توضیح های مطرح شده، تغییر pH سطح برگ و ایجاد شرایط نامناسب تر برای رشد یا جوانه زنی قارچ است. با این حال، میزان اثر در گیاهان و بیماری های مختلف یکسان نیست. نمی توان نتیجه یک آزمایش روی خیار یا رز را بدون بررسی به گندم، جو، گوجه فرنگی یا سایر محصولات زراعی تعمیم داد.

تاثیر جوش شیرین بر سفیدک سطحی گیاهان

سفیدک سطحی یکی از بیماری های قارچی مهم در بسیاری از محصولات زراعی و باغی است. این بیماری معمولا با لکه ها یا پوشش سفید و آردمانند روی سطح برگ و گاهی ساقه و سایر اندام های گیاه شناخته می شود. شدت بیماری به میزبان، عامل قارچی، شرایط آب و هوایی و وضعیت مزرعه بستگی دارد.

در برخی پژوهش ها، محلول های حاوی بی کربنات سدیم یا بی کربنات پتاسیم برای کاهش شدت سفیدک سطحی بررسی شده اند. این مواد ممکن است در شرایط مشخص، از جوانه زنی یا گسترش قارچ روی سطح برگ جلوگیری کنند. این ویژگی بیشتر به عنوان یک اثر بازدارنده یا پیشگیرانه مطرح است، نه راهی قطعی برای درمان گیاهی که بخش زیادی از آن به بیماری پیشرفته مبتلا شده است.

راهنمای دانشگاه کالیفرنیا درباره مدیریت سفیدک سطحی در گیاهان زینتی توضیح می دهد که برخی فرآورده های بی کربنات پتاسیم می توانند در کنترل سفیدک سطحی موثر باشند، ولی احتمال آسیب به گیاه وجود دارد. این منبع درباره بیماری پیشرفته نیز هشدار می دهد؛ چون استفاده از ترکیبات بی کربنات در چنین شرایطی ممکن است به گیاه آسیب بیشتری وارد کند.

آیا جوش شیرین برای سایر بیماری های قارچی محصولات زراعی موثر است؟

پاسخ به این پرسش به نوع بیماری بستگی دارد. بیماری های قارچی از نظر زیست شناسی، نحوه آلودگی و محل استقرار عامل بیماری زا تفاوت زیادی دارند. برخی قارچ ها روی سطح برگ رشد می کنند، بعضی به بافت گیاه نفوذ می کنند و گروهی دیگر در خاک یا بقایای گیاهی باقی می مانند. یک محلول سطحی نمی تواند همه این گروه ها را به یک شکل کنترل کند.

پژوهشی با عنوان Efficacy of salts against fungal diseases in glasshouse crops اثر نمک های مختلف، از جمله ترکیبات بی کربنات، را بر بیماری های قارچی در محصولات گلخانه ای مانند خیار، گوجه فرنگی، فلفل، رز و کاهو بررسی کرده است. نتایج نشان دادند که میزان اثر به محصول و رقم گیاهی وابسته است و پاسخ همه گیاهان یکسان نیست.

این پژوهش برای شناخت ظرفیت بی کربنات ها ارزشمند است، ولی نباید آن را به عنوان دستور مصرف عمومی برای تمام مزارع تفسیر کرد. شرایط گلخانه، رقم گیاهی، عامل بیماری زا و روش اجرای آزمایش با شرایط مزرعه تفاوت دارند. برای انتخاب روش کنترل در مزرعه باید اطلاعات مربوط به همان محصول و بیماری بررسی شود.

جوش شیرین برای سفیدک پودری گندم و جو

سفیدک پودری گندم و جو از بیماری هایی است که می تواند سطح برگ و اندام های هوایی گیاه را درگیر کند. شدت خسارت به زمان آلودگی، شرایط اقلیمی، رقم کشت شده و مدیریت مزرعه وابسته است. در این بیماری، حفظ سطح سبز برگ ها اهمیت دارد؛ چون برگ های سالم در تامین مواد فتوسنتزی مورد نیاز رشد و تشکیل دانه نقش دارند.

با وجود بررسی اثر بی کربنات ها بر بعضی قارچ های مولد سفیدک، نمی توان جوش شیرین خانگی را به عنوان جایگزین قارچ کش های ثبت شده گندم و جو توصیه کرد. برای این محصولات باید ابتدا بیماری به درستی تشخیص داده شود و سپس بر اساس توصیه های رسمی منطقه، رقم گیاهی و مرحله رشد، روش کنترل انتخاب شود.

تفاوت اثر جوش شیرین بر سفیدک سطحی و بیماری های قارچی خاکزاد

بیماری های خاکزاد مانند برخی پوسیدگی های ریشه و طوقه در محیط خاک و اطراف ریشه شکل می گیرند. عامل بیماری ممکن است در خاک، آب آبیاری یا بقایای گیاهی حضور داشته باشد. محلول پاشی جوش شیرین روی برگ نمی تواند به شکل قابل اتکا این عوامل را در ناحیه ریشه کنترل کند.

در بیماری های خاکزاد، مدیریت زهکشی، جلوگیری از ماندابی شدن خاک، استفاده از بذر و نشای سالم، رعایت تناوب زراعی و انتخاب ارقام مقاوم اهمیت دارد. در صورت نیاز نیز باید از روش یا فرآورده ای استفاده شود که برای عامل بیماری و محل استقرار آن ثبت شده باشد.

محلول پاشی جوش شیرین در کشاورزی؛ روش مصرف و محدودیت ها

محلول پاشی جوش شیرین یکی از روش هایی است که در توصیه های خانگی کنترل بیماری های قارچی مطرح می شود. در این روش، محلول بی کربنات روی سطح برگ و اندام های هوایی گیاه پاشیده می شود. هدف، ایجاد شرایطی است که برای رشد بعضی عوامل قارچی مناسب نباشد.

مسئله این است که محلول پاشی با یک ماده شیمیایی، حتی اگر در دسترس و ارزان باشد، بدون شناخت غلظت مناسب می تواند به برگ ها آسیب بزند. میزان تحمل گیاهان متفاوت است. برگ های جوان، بافت های حساس، گیاهان تحت تنش خشکی و محصولاتی که در معرض تابش شدید قرار دارند ممکن است واکنش متفاوتی نشان دهند.

طرز تهیه محلول جوش شیرین برای محلول پاشی

برای تهیه محلول جوش شیرین نمی توان یک نسخه ثابت و ایمن برای تمام محصولات زراعی ارائه کرد. غلظتی که در یک آزمایش روی یک گیاه بررسی شده است، لزوما برای محصول دیگر مناسب نیست. حتی در یک محصول نیز رقم گیاهی، مرحله رشد، دمای محیط و کیفیت آب می توانند بر میزان آسیب یا اثر محلول تاثیر بگذارند.

به همین دلیل، توصیه به افزودن یک مقدار ثابت جوش شیرین به هر لیتر آب، بدون مشخص بودن محصول و بیماری، مبنای علمی کافی ندارد. راه مطمئن تر این است که از فرآورده ثبت شده و دارای برچسب مصرف برای محصول مورد نظر استفاده شود. برچسب محصول باید نوع گیاه، بیماری هدف، غلظت، تعداد دفعات مصرف، فاصله زمانی و محدودیت های برداشت را مشخص کرده باشد.

بهترین زمان محلول پاشی جوش شیرین چه موقع است؟

زمان محلول پاشی به نوع فرآورده، گیاه میزبان، بیماری هدف و شرایط آب و هوایی وابسته است. در صورت استفاده از یک فرآورده ثبت شده، زمان مصرف باید مطابق برچسب آن باشد. توصیه های عمومی مانند «همیشه صبح زود» یا «همیشه عصر» بدون توجه به نوع محصول و شرایط مزرعه کافی نیستند.

تابش شدید خورشید، گرمای زیاد، خشکی گیاه و باد می توانند خطر آسیب یا تبخیر سریع محلول را افزایش دهند. از طرف دیگر، بارندگی ممکن است بخشی از ماده را از سطح برگ بشوید. در پژوهش های گلخانه ای نیز شرایط تابش و زمان اجرای محلول پاشی بر احتمال بروز گیاه سوزی اثر داشته است.

اگر فرآورده ای برای مصرف روی یک محصول مجاز باشد، باید شرایط اجرای توصیه شده سازنده رعایت شود. تکرار محلول پاشی صرفا به این دلیل که باران باریده یا علائم بیماری باقی مانده اند، تصمیم درستی نیست؛ مگر اینکه برچسب محصول چنین تکراری را مجاز دانسته باشد.

آیا می توان جوش شیرین را با قارچ کش یا کود مخلوط کرد؟

مخلوط کردن جوش شیرین با کودهای محلول، حشره کش ها، قارچ کش ها یا سایر مواد شیمیایی بدون بررسی سازگاری توصیه نمی شود. واکنش میان ترکیبات ممکن است باعث رسوب، تغییر pH، کاهش پایداری ماده موثره یا افزایش خطر گیاه سوزی شود.

سازگاری دو ماده فقط با نگاه کردن به ظاهر محلول مشخص نمی شود. ممکن است مخلوط از نظر ظاهری شفاف بماند، اما ماده موثره آن تغییر کند یا برای برگ گیاه خطر بیشتری داشته باشد. پیش از هرگونه اختلاط باید برچسب هر دو محصول و اطلاعات سازگاری آن ها بررسی شود. اگر سازنده اختلاط را تایید نکرده است، نباید آن را در مخزن سمپاش انجام داد.

آیا جوش شیرین برای اصلاح pH خاک کشاورزی مناسب است؟

یکی از برداشت های نادرست درباره جوش شیرین این است که چون محلول آن خاصیت قلیایی دارد، می توان از آن برای اصلاح pH خاک استفاده کرد. این نتیجه گیری درست نیست. pH خاک یک ویژگی شیمیایی پیچیده است و اصلاح آن به نوع خاک، ظرفیت بافری، کربنات ها، مواد آلی، کیفیت آب آبیاری و نوع محصول بستگی دارد.

افزودن بی کربنات سدیم به خاک نه روش استانداردی برای اصلاح خاک اسیدی است و نه راه مناسبی برای مدیریت خاک های قلیایی. این ماده علاوه بر یون بی کربنات، سدیم نیز وارد خاک می کند. تجمع سدیم می تواند مشکلاتی ایجاد کند که اصلاح آن ها به مراتب دشوارتر از تغییر محدود pH است.

چرا جوش شیرین کود اصلاح کننده خاک محسوب نمی شود؟

اصلاح خاک به معنای افزودن هر ماده ای نیست که بتواند pH محلول را تغییر دهد. یک اصلاح کننده مناسب باید بر اساس مشکل واقعی خاک انتخاب شود و تاثیر آن بر ساختار خاک، شوری، سدیمی بودن و دسترسی عناصر غذایی بررسی شود.

برای نمونه، در خاک های سدیمی مسئله فقط بالا بودن pH نیست. سدیم قابل تبادل می تواند ذرات رس را از هم جدا کند و پایداری خاکدانه ها را کاهش دهد. در چنین شرایطی، نفوذ آب و هوا دشوار می شود و ممکن است سطح خاک حالت سله ای و فشرده پیدا کند. اضافه کردن ماده ای که خود سدیم وارد خاک می کند، راه مناسبی برای حل این مشکل نیست.

تاثیر بی کربنات سدیم بر خاک های اسیدی

خاک های اسیدی ممکن است به دلایل مختلفی مانند جنس مواد مادری، بارندگی، آبشویی عناصر بازی یا مصرف برخی کودهای اسیدی کننده شکل گرفته باشند. برای اصلاح این خاک ها، معمولا از آهک کشاورزی یا مواد اصلاحی متناسب با نتایج آزمایش خاک استفاده می شود. میزان مصرف نیز باید بر اساس pH، بافت و ظرفیت خنثی سازی خاک تعیین شود.

جوش شیرین جایگزین آهک کشاورزی نیست. استفاده از آن بدون محاسبه می تواند سدیم را به خاک اضافه کند، بدون آنکه مشکل اصلی خاک به شکل اصولی برطرف شود. اگر هدف اصلاح اسیدیته است، آزمایش خاک و توصیه کارشناس خاک شناسی مبنای تصمیم باید باشد.

تاثیر جوش شیرین بر خاک های قلیایی و آهکی

در خاک های آهکی، وجود کربنات کلسیم و شرایط قلیایی می تواند دسترسی گیاه به عناصری مانند آهن، روی و منگنز را محدود کند. علائمی مانند زردی بین رگبرگ ها ممکن است در بعضی محصولات به کمبود آهن مربوط باشد. این وضعیت باید با آزمایش خاک، بررسی برگ و ارزیابی آب آبیاری تشخیص داده شود.

افزودن جوش شیرین به چنین خاکی راه حل کمبود آهن نیست. این کار ممکن است سدیم بیشتری وارد محیط ریشه کند و شرایط را نامناسب تر سازد. برای مدیریت خاک های آهکی باید از روش های متناسب با نوع محصول، وضعیت کربنات ها و نتایج آزمون خاک استفاده کرد.

مضرات جوش شیرین در کشاورزی؛ خطر تجمع سدیم در خاک

مهم ترین محدودیت استفاده از بی کربنات سدیم در محیط ریشه، ورود سدیم به خاک است. سدیم در مقدار زیاد می تواند تعادل میان یون های موجود در محلول خاک و سطح ذرات رس را تغییر دهد. این مسئله در خاک های حساس، به ویژه زمانی که آب آبیاری نیز سدیم بالایی دارد، می تواند به افت کیفیت فیزیکی خاک منجر شود.

خاک سالم باید بتواند آب را جذب و در اختیار ریشه قرار دهد، در عین حال فضای کافی برای تبادل هوا داشته باشد. وقتی سدیم قابل تبادل افزایش پیدا می کند، ذرات رس ممکن است پراکنده شوند و خاکدانه ها پایداری خود را از دست بدهند. نتیجه می تواند کاهش نفوذپذیری، تشکیل سله سطحی و دشوار شدن تهویه ریشه باشد.

سدیمی شدن خاک چیست و چه ارتباطی با جوش شیرین دارد؟

سدیمی شدن خاک زمانی رخ می دهد که سهم سدیم قابل تبادل در مقایسه با سایر کاتیون ها، به ویژه کلسیم و منیزیم، افزایش پیدا کند. در این وضعیت، سدیم می تواند باعث پراکندگی ذرات رس شود. ذرات پراکنده منافذ خاک را مسدود می کنند و حرکت آب در خاک کاهش می یابد.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در مطلب Sodic Soils and Their Management به پیامدهای سدیم قابل تبادل بالا اشاره می کند. از جمله این پیامدها می توان به تخریب ساختمان خاک، کاهش نفوذ آب و هوا و ایجاد سله سطحی اشاره کرد.

از آنجا که بی کربنات سدیم حاوی سدیم است، مصرف مکرر یا بی رویه آن در خاک می تواند به افزایش بار سدیمی کمک کند. شدت این خطر به مقدار مصرف، بافت خاک، کیفیت آب آبیاری، زهکشی و میزان شستشوی نمک ها بستگی دارد. به همین دلیل، استفاده از جوش شیرین به عنوان ماده آبیاری یا اصلاح کننده خاک توصیه نمی شود.

نشانه های احتمالی آسیب سدیم به خاک و گیاه

سدیمی شدن خاک ممکن است با چند نشانه همراه باشد. البته هیچ یک از این نشانه ها به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیستند؛ چون شوری، فشردگی خاک، کمبود عناصر غذایی و مشکلات آبیاری نیز می توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

• تشکیل سله سطحی: سطح خاک پس از خشک شدن ممکن است سخت و پوسته پوسته شود.
• کاهش نفوذ آب: آب روی سطح زمین باقی می ماند یا به کندی وارد خاک می شود.
• کاهش تهویه ریشه: بسته شدن منافذ خاک می تواند تبادل هوا را محدود کند.
• کاهش یکنواختی رشد: بخش هایی از مزرعه ممکن است رشد ضعیف تری نشان دهند.
• اختلال در جذب عناصر غذایی: شرایط نامناسب خاک می تواند جذب برخی عناصر را مختل کند.
• مشکل در سبز شدن بذر: سله سطحی و اختلال در نفوذ آب می توانند استقرار گیاهچه را دشوار کنند.

در صورت مشاهده این علائم، افزودن یک ماده اصلاحی بدون آزمایش خاک تصمیم درستی نیست. آزمون های شوری، سدیمی بودن، نسبت جذب سدیم آب و خاک و بررسی وضعیت زهکشی می توانند علت مشکل را روشن کنند.

تاثیر سدیم بر جذب عناصر غذایی گیاه

تغذیه گیاه فقط به مقدار کود مصرفی وابسته نیست. ریشه باید بتواند عناصر غذایی را از محلول خاک جذب کند. وقتی شوری یا سدیمی بودن خاک افزایش پیدا می کند، تعادل یونی محیط ریشه تغییر می کند و جذب آب و بعضی عناصر غذایی با اختلال روبرو می شود.

در خاک های سدیمی، کاهش دسترسی یا جذب برخی عناصر مانند کلسیم و منیزیم ممکن است رخ دهد. از طرف دیگر، آسیب به ساختمان خاک می تواند رشد ریشه و دسترسی آن به آب و مواد غذایی را محدود کند. به همین دلیل، اضافه کردن جوش شیرین به خاک با هدف تقویت تغذیه گیاه، راهکار قابل دفاعی نیست.

در راهنمای فائو درباره مدیریت خاک های سدیمی، افزایش سدیم قابل تبادل با پراکندگی ذرات خاک و افت نفوذپذیری آب و هوا مرتبط دانسته شده است. این موضوع نشان می دهد که مدیریت سدیم در خاک باید بخشی از برنامه پایش کیفیت خاک و آب آبیاری باشد.

منبع: FAO – Sodic Soils and Their Management

تفاوت جوش شیرین و بی کربنات پتاسیم در کشاورزی

یکی از اشتباهات رایج در توصیه های مربوط به قارچ کش های خانگی، یکسان دانستن جوش شیرین و بی کربنات پتاسیم است. این دو ماده هر دو در گروه بی کربنات ها قرار می گیرند، اما کاتیون همراه آن ها متفاوت است. جوش شیرین حاوی سدیم است و بی کربنات پتاسیم دارای پتاسیم است.

این تفاوت فقط یک تفاوت اسمی نیست. سدیم در صورت تجمع در خاک می تواند به ساختمان آن آسیب بزند، در حالی که پتاسیم یکی از عناصر غذایی مورد نیاز گیاه است. البته این موضوع به معنای بی خطر بودن بی کربنات پتاسیم نیست. هر دو ماده در غلظت نامناسب ممکن است به بافت گیاه آسیب بزنند و استفاده کشاورزی از آن ها باید بر اساس محصول و دستورالعمل فرآورده انجام شود.

چرا بی کربنات پتاسیم در بعضی کاربردهای کشاورزی ترجیح داده می شود؟

در راهنمای دانشگاه فلوریدا درباره فرآورده های طبیعی کنترل آفات و بیماری ها، به این نکته اشاره شده است که بی کربنات پتاسیم در مقایسه با بی کربنات سدیم در برخی کاربردهای قارچ کشی اثر بیشتری دارد و احتمال گیاه سوزی آن نیز کمتر گزارش شده است. این مقایسه به معنی بی خطر بودن بی کربنات پتاسیم نیست؛ بلکه نشان می دهد انتخاب نوع ترکیب می تواند در نتیجه مصرف نقش داشته باشد.

اگر هدف مدیریت یک بیماری قارچی است، بهتر است به جای تهیه محلول خانگی، فرآورده ای انتخاب شود که برای همان محصول و بیماری ثبت شده باشد. محصول ثبت شده باید اطلاعات مربوط به مقدار مصرف، زمان استفاده، دفعات تکرار و محدودیت های برداشت را روی برچسب داشته باشد.

برای آشنایی با اطلاعات علمی مربوط به این موضوع می توان به راهنمای Natural Pest and Disease Management از دانشگاه فلوریدا مراجعه کرد. این منبع محدودیت های ترکیبات بی کربنات و تفاوت عملکرد بی کربنات سدیم و پتاسیم را توضیح می دهد.

ترکیب جوش شیرین و سرکه در کشاورزی؛ آیا برای گیاهان مفید است؟

ترکیب جوش شیرین و سرکه یکی از دستورهای خانگی پرتکرار برای کنترل آفات و بیماری های گیاهی است. در برخی توصیه ها گفته می شود این مخلوط می تواند قارچ ها را از بین ببرد یا به عنوان محلول ضدعفونی کننده برگ استفاده شود. اما از نظر شیمیایی، این دو ماده با یکدیگر واکنش می دهند و محصولی که پس از واکنش باقی می ماند با جوش شیرین اولیه یکسان نیست.

واکنش شیمیایی سرکه و جوش شیرین چیست؟

سرکه حاوی اسید استیک است. وقتی اسید استیک با بی کربنات سدیم واکنش می دهد، سدیم استات، آب و گاز دی اکسید کربن تشکیل می شوند. حباب هایی که هنگام ترکیب این دو ماده دیده می شوند، نتیجه آزاد شدن گاز دی اکسید کربن هستند.

بنابراین مخلوط کردن این دو ماده لزوما محلولی با خاصیت قارچ کشی پایدار ایجاد نمی کند. در جریان واکنش، بخشی از مواد اولیه مصرف می شوند و ترکیبات دیگری به وجود می آیند. وجود حباب نیز نشانه قدرت بیشتر محلول برای کنترل بیماری نیست.

برای آشنایی با این واکنش می توان به منبع آموزشی American Chemical Society مراجعه کرد. این منبع واکنش اسید استیک و بی کربنات سدیم و تشکیل دی اکسید کربن، آب و سدیم استات را توضیح می دهد.

آیا سرکه و جوش شیرین قارچ های گیاه را از بین می برند؟

شواهد کافی برای توصیه عمومی این ترکیب به عنوان قارچ کش محصولات زراعی وجود ندارد. واکنش شیمیایی این دو ماده، ترکیب اولیه را تغییر می دهد و نمی توان صرفا بر اساس خاصیت اسیدی سرکه یا قلیایی بودن جوش شیرین، اثر نهایی آن را بر بیماری پیش بینی کرد.

سرکه به دلیل داشتن اسید استیک می تواند به بافت گیاه آسیب بزند. تماس محلول های اسیدی با برگ، ساقه و بافت های سبز ممکن است موجب لکه، سوختگی و از بین رفتن سلول های گیاهی شود. بنابراین استفاده از سرکه به عنوان علف کش یا محلول ضدعفونی کننده برگ نیز باید با احتیاط بررسی شود و نباید آن را روی محصول زراعی به شکل عمومی توصیه کرد.

آیا جوش شیرین در کشاورزی برای کنترل آفات موثر است؟

گاهی از جوش شیرین به عنوان ماده ای برای کنترل شته، کنه، پسیل و سایر آفات نام برده می شود. این توصیه ها را نباید با کاربرد احتمالی بی کربنات ها در مدیریت بعضی بیماری های قارچی یکسان دانست. آفات حشرات و کنه ها از نظر ساختار بدن، چرخه زندگی و شیوه تغذیه با قارچ های بیماری زا تفاوت دارند.

بی کربنات سدیم یک حشره کش عمومی و ثبت شده برای کنترل همه آفات نیست. اگر در یک توصیه خانگی ادعا شود که جوش شیرین تمام شته ها، کنه ها یا حشرات را از بین می برد، باید نسبت به آن محتاط بود. برای انتخاب روش کنترل آفت، ابتدا باید گونه آفت شناسایی شود و سپس روش متناسب با آن انتخاب شود.

آیا جوش شیرین برای از بین بردن شته در مزارع مناسب است؟

شته ها از شیره گیاهی تغذیه می کنند و در بعضی محصولات زراعی می توانند باعث پیچیدگی برگ، ضعف رشد و انتقال برخی ویروس های گیاهی شوند. کنترل شته باید با توجه به میزان جمعیت آفت، مرحله رشد محصول و حضور دشمنان طبیعی انجام شود.

راهنمای UC IPM درباره مدیریت شته ها روش هایی مانند شستشوی آفت با جریان آب، حفاظت از دشمنان طبیعی و استفاده درست از صابون های حشره کش یا روغن های باغبانی را مطرح می کند. کفشدوزک ها، لارو بالتوری ها و برخی زنبورهای پارازیتوئید از دشمنان طبیعی شته ها هستند.

در نتیجه، برای کنترل شته نباید به جوش شیرین به عنوان راهکار اصلی تکیه کرد. پایش مزرعه، حفظ حشرات مفید و استفاده از فرآورده ثبت شده در صورت نیاز، رویکرد قابل اتکاتری است.

آیا جوش شیرین پسیل پسته و سایر آفات مکنده را کنترل می کند؟

پسیل پسته از آفات مهم این محصول است و مدیریت آن به شناخت چرخه زندگی، زمان ظهور مراحل مختلف آفت، تراکم جمعیت و وضعیت دشمنان طبیعی وابسته است. استفاده از جوش شیرین برای کنترل پسیل پسته پشتوانه کافی برای توصیه عمومی ندارد.

در چنین شرایطی، پایش منظم باغ، بررسی برگ و شاخه، شناسایی مرحله حساس آفت و اجرای توصیه های کارشناسی منطقه اهمیت دارد. سمپاشی بی هدف یا استفاده از ترکیبات خانگی بدون ارزیابی خطر، ممکن است به حشرات مفید آسیب بزند و تعادل زیستی محیط را بر هم بزند.

کاربرد جوش شیرین در محصولات زراعی مختلف

میزان حساسیت گیاهان به ترکیبات شیمیایی یکسان نیست. حتی دو رقم از یک محصول ممکن است در برابر محلول پاشی واکنش متفاوتی نشان دهند. بنابراین برای بررسی کاربرد جوش شیرین در محصولات زراعی باید نوع بیماری، بافت گیاه، مرحله رشد و شرایط اقلیمی را در نظر گرفت.

کاربرد جوش شیرین در مزارع گندم و جو

در مزارع گندم و جو، بیماری های برگی می توانند سطح فتوسنتز کننده گیاه را کاهش دهند. سفیدک سطحی یکی از بیماری هایی است که در برخی شرایط روی برگ ها و اندام های هوایی ظاهر می شود. اگرچه اثر بی کربنات ها بر برخی بیماری های قارچی بررسی شده است، برای توصیه جوش شیرین در گندم و جو باید شواهد مربوط به همان محصول و بیماری در دسترس باشد.

کشاورز باید پیش از هرگونه محلول پاشی، بیماری را از سایر عوامل مانند کمبود عناصر، تنش خشکی و آسیب علف کشی تفکیک کند. تشخیص اشتباه می تواند باعث مصرف ماده نامناسب و از دست رفتن زمان کنترل بیماری شود.

کاربرد جوش شیرین در کشت گوجه فرنگی و خیار

گوجه فرنگی و خیار از محصولات مهم گلخانه ای و فضای باز هستند و بیماری های قارچی در شرایط رطوبتی می توانند خسارت ایجاد کنند. پژوهش های مربوط به اثر نمک ها و بی کربنات ها روی بیماری های گلخانه ای، این محصولات را نیز بررسی کرده اند. نتایج این پژوهش ها نشان می دهند که واکنش گیاه و شدت کنترل بیماری به نوع محصول و شرایط آزمایش وابسته است.

در کشت گلخانه ای، تنظیم تهویه، مدیریت رطوبت، فاصله مناسب بوته ها، حذف بخش های آلوده و جلوگیری از خیس ماندن طولانی برگ ها می توانند در کاهش فشار بیماری نقش داشته باشند. استفاده از یک محلول خانگی نباید جای این اقدامات را بگیرد.

کاربرد جوش شیرین در کشت فلفل و سبزیجات برگی

فلفل، کاهو و دیگر سبزیجات برگی ممکن است در شرایط خاص به بیماری های قارچی حساس باشند. در این محصولات، ظاهر برگ اهمیت اقتصادی زیادی دارد و لکه یا سوختگی سطح برگ می تواند کیفیت بازارپسندی محصول را کاهش دهد. به همین دلیل، مصرف محلول های خانگی با غلظت نامشخص ریسک بالایی دارد.

اگر یک فرآورده بی کربناتی برای محصول مشخصی ثبت شده باشد، باید دوره کارنس، محدودیت تعداد دفعات مصرف و شرایط برداشت آن رعایت شود. برای سبزیجاتی که اندام خوراکی آن ها مستقیما در معرض محلول پاشی قرار می گیرد، رعایت دستورالعمل مصرف اهمیت بیشتری دارد.

کاربرد جوش شیرین در کشت کلزا و حبوبات

در کلزا و حبوبات، بیماری های قارچی می توانند برگ، ساقه، غلاف یا ریشه را درگیر کنند. نوع عامل بیماری زا و محل آلودگی تعیین می کند که چه روشی برای کنترل مناسب است. محلول پاشی سطحی با جوش شیرین را نمی توان برای بیماری هایی که در داخل بافت یا در ناحیه ریشه مستقر شده اند، یک راهکار عمومی دانست.

برای این محصولات، تناوب زراعی، مدیریت بقایای آلوده، انتخاب بذر سالم، رعایت تراکم کشت و استفاده از ارقام متحمل از جمله اقداماتی هستند که می توانند فشار بیماری را کاهش دهند. انتخاب قارچ کش نیز باید بر اساس بیماری تشخیص داده شده و دستورالعمل رسمی صورت گیرد.

این جدول نشان می دهد که نمی توان برای همه محصولات یک توصیه یکسان صادر کرد. برای گندم و جو، تشخیص بیماری های برگی اهمیت دارد؛ در گوجه فرنگی و خیار، شرایط گلخانه و حساسیت رقم باید بررسی شود؛ و در سبزیجات برگی، سلامت ظاهری محصول و دوره کارنس نیز اهمیت دارد. در کلزا و حبوبات هم باید محل استقرار عامل بیماری زا مشخص شود.

روش های جایگزین جوش شیرین برای مدیریت بیماری های گیاهی

اگر هدف کاهش بیماری های قارچی در مزرعه است، بهتر است مدیریت بیماری به یک محلول خانگی محدود نشود. در مدیریت تلفیقی بیماری های گیاهی (Integrated Disease Management)، چند اقدام زراعی، بهداشتی، زیستی و شیمیایی در کنار یکدیگر قرار می گیرند. این روش کمک می کند فشار بیماری کاهش یابد و وابستگی به یک ماده یا روش خاص کمتر شود.

۱. انتخاب بذر سالم و رقم مقاوم

بذر آلوده می تواند بعضی عوامل بیماری زا را وارد مزرعه کند. استفاده از بذر گواهی شده و سالم، انتخاب رقم متحمل و رعایت توصیه های منطقه ای از اقداماتی است که می تواند احتمال شروع بیماری را کاهش دهد. این تصمیم باید پیش از کاشت گرفته شود؛ زمانی که هنوز امکان انتخاب رقم و بذر مناسب وجود دارد.

۲. تناوب زراعی و مدیریت بقایای گیاهی

برخی عوامل بیماری زا می توانند در بقایای گیاهی باقی بمانند و در فصل بعد دوباره به محصول حمله کنند. تناوب زراعی با گیاهان غیرمیزبان، مدیریت بقایای آلوده و رعایت بهداشت مزرعه می توانند چرخه زندگی بعضی عوامل بیماری زا را مختل کنند. نوع تناوب باید با توجه به عامل بیماری و گیاهان میزبان آن انتخاب شود.

۳. مدیریت رطوبت و تهویه مزرعه

رطوبت بالا و باقی ماندن طولانی آب روی سطح برگ می تواند در گسترش برخی بیماری ها نقش داشته باشد. آبیاری متناسب با نیاز گیاه، جلوگیری از ماندابی شدن خاک، رعایت فاصله کاشت و بهبود جریان هوا در کشت های متراکم می توانند شرایط گسترش بیماری را محدود کنند.

البته نیاز آبی و شرایط مناسب رطوبتی برای همه محصولات یکسان نیست. کاهش بیش از حد آبیاری نیز می تواند گیاه را تحت تنش قرار دهد. هدف، مدیریت صحیح رطوبت است، نه خشک نگه داشتن غیرضروری مزرعه.

۴. استفاده از فرآورده های ثبت شده بی کربنات پتاسیم

در بعضی کشورها فرآورده های حاوی بی کربنات پتاسیم برای کنترل بیماری های قارچی مشخص ثبت شده اند. این فرآورده ها با جوش شیرین خانگی یکسان نیستند و برچسب آن ها اطلاعات مربوط به گیاه هدف، بیماری، مقدار مصرف و محدودیت های کاربرد را مشخص می کند.

اگر چنین محصولی در بازار منطقه موجود است، پیش از خرید باید مجوز ثبت، اصالت، تاریخ مصرف و تطابق کاربرد آن با محصول زراعی بررسی شود. صرف درج عبارت «قارچ کش» روی بسته بندی برای اطمینان از مناسب بودن آن کافی نیست.

۵. استفاده هدفمند از قارچ کش های مجاز

در صورت نیاز به کنترل شیمیایی، انتخاب قارچ کش باید بر اساس عامل بیماری زا، محصول، مرحله رشد و توصیه های رسمی انجام شود. مصرف تکراری یک ماده موثره ممکن است خطر بروز مقاومت قارچی را افزایش دهد. به همین دلیل، رعایت دستورالعمل و برنامه مدیریت مقاومت اهمیت دارد.

قارچ کش مناسب برای یک بیماری لزوما روی بیماری دیگر اثر ندارد. استفاده از سموم بدون تشخیص، نه تنها هزینه تولید را بالا می برد، بلکه ممکن است به گیاه، حشرات مفید و محیط مزرعه نیز آسیب بزند.

آزمایش خاک و آب؛ پیش از مصرف هر ماده شیمیایی چه چیزی را بررسی کنیم؟

بسیاری از مشکلاتی که در مزرعه به بیماری یا کمبود کود نسبت داده می شوند، ممکن است به کیفیت آب و خاک مربوط باشند. برای نمونه، آب آبیاری با سدیم بالا می تواند در طول زمان خطر سدیمی شدن خاک را افزایش دهد. در چنین شرایطی، افزودن جوش شیرین به خاک یا آب آبیاری تصمیم مناسبی نیست.

آزمایش خاک و آب کمک می کند وضعیت شوری، سدیمی بودن، pH و برخی ویژگی های تغذیه ای مشخص شود. برای تصمیم گیری درباره اصلاح خاک، تنها عدد pH کافی نیست؛ باید نسبت جذب سدیم و سایر شاخص های مرتبط نیز در صورت نیاز بررسی شوند.

آزمایش های مهم برای بررسی خطر سدیم در آب آبیاری

در ارزیابی کیفیت آب آبیاری، شاخص هایی مانند هدایت الکتریکی (EC)، غلظت سدیم، کلسیم و منیزیم و نسبت جذب سدیم (SAR) اهمیت دارند. SAR نسبت سدیم به مجموع کلسیم و منیزیم را در آب نشان می دهد و برای ارزیابی خطر سدیمی شدن خاک به کار می رود.

منبع فنی فائو با عنوان Water Quality for Agriculture توضیح می دهد که سدیم زیاد نسبت به کلسیم می تواند باعث پراکندگی ذرات خاک، کاهش نفوذ آب، تشکیل سله و اختلال در تهویه شود. این موضوع نشان می دهد که کیفیت آب آبیاری باید در کنار ویژگی های خاک بررسی شود.

چه زمانی به آزمایش خاک نیاز داریم؟

اگر آب آبیاری به کندی در خاک نفوذ می کند، سطح زمین پس از آبیاری سله می بندد، رشد گیاه در بخش هایی از مزرعه کاهش پیدا کرده یا علائم شوری و اختلال تغذیه ای دیده می شود، آزمایش خاک می تواند به تشخیص علت کمک کند. این علائم به تنهایی سدیمی بودن را ثابت نمی کنند، اما دلیلی برای بررسی دقیق تر هستند.

در آزمایش خاک، بسته به شرایط مزرعه ممکن است pH، EC، کربنات کلسیم، سدیم قابل تبادل، ظرفیت تبادل کاتیونی و عناصر غذایی بررسی شوند. تفسیر این نتایج باید با توجه به بافت خاک و نوع محصول انجام شود. یک عدد آزمایشگاهی بدون تفسیر تخصصی، نسخه آماده کوددهی یا اصلاح خاک نیست.

باورهای نادرست درباره کاربرد جوش شیرین در کشاورزی

درباره جوش شیرین توصیه های زیادی در فضای مجازی و منابع غیرتخصصی منتشر می شود. بعضی از آن ها بر پایه یک مشاهده محدود شکل گرفته اند و بعضی دیگر بدون شواهد کافی تکرار می شوند. برای تصمیم گیری در مزرعه باید میان نتیجه آزمایش علمی، تجربه محدود و ادعای تایید نشده تفاوت قائل شد.

باور اول: جوش شیرین یک قارچ کش قوی برای تمام محصولات است

این ادعا درست نیست. اثر بی کربنات ها به نوع قارچ، محصول، شرایط محیطی و نحوه مصرف بستگی دارد. پژوهش ها در بعضی موارد کاهش شدت بیماری را نشان داده اند، اما نتیجه یکسانی برای همه گیاهان و عوامل بیماری زا وجود ندارد. جوش شیرین را نباید جایگزین همه قارچ کش های ثبت شده دانست.

باور دوم: جوش شیرین باعث رشد سریع تر گیاه می شود

بی کربنات سدیم کود کامل نیست و ترکیب آن نمی تواند نیاز گیاه به نیتروژن، فسفر، پتاسیم و ریزمغذی ها را تامین کند. همچنین شواهد کافی برای توصیه آن به عنوان محرک عمومی رشد گیاه وجود ندارد. رشد مناسب محصول به تغذیه متعادل، آب کافی، سلامت ریشه و شرایط مناسب خاک وابسته است.

باور سوم: جوش شیرین شیرینی میوه و کیفیت محصول را افزایش می دهد

افزایش قند میوه یا شاخص بریکس (Brix) به عوامل متعددی مانند ژنتیک رقم، میزان نور، وضعیت آبیاری، بار محصول، دمای محیط و تغذیه گیاه وابسته است. شواهد کافی برای این ادعا وجود ندارد که محلول پاشی یا آبیاری با جوش شیرین به طور عمومی باعث افزایش شیرینی میوه می شود.

باور چهارم: جوش شیرین آفات و حشرات خاک را از بین می برد

جوش شیرین یک حشره کش عمومی نیست و نمی توان از آن برای کنترل قطعی شته، کنه، نماتد، پسیل یا سایر آفات استفاده کرد. هر گروه از آفات به روش کنترل متناسب با چرخه زندگی و ویژگی های زیستی خود نیاز دارد. برای مثال، مدیریت شته می تواند شامل حفظ دشمنان طبیعی و استفاده درست از صابون حشره کش ثبت شده باشد.

باور پنجم: چون جوش شیرین ماده ای خانگی است، برای گیاه و محیط زیست بی خطر است

خانگی بودن یک ماده به معنای بی خطر بودن آن در هر مقدار و هر شرایطی نیست. غلظت نامناسب می تواند به برگ آسیب بزند و ورود مکرر سدیم به خاک ممکن است ساختمان آن را تخریب کند. خطر هر ماده به مقدار، مسیر تماس، دفعات مصرف و شرایط محیطی وابسته است.

نکات ایمنی هنگام استفاده از جوش شیرین در کشاورزی

اگر استفاده از یک فرآورده حاوی بی کربنات برای محصولی مجاز باشد، رعایت اصول ایمنی ضروری است. تماس مستقیم محلول با پوست و چشم، استنشاق گرد پودر و مصرف نادرست در مزرعه باید کنترل شود. همچنین باید از ورود بی رویه ماده به خاک، آب های سطحی و منابع آبی جلوگیری کرد.

هنگام آماده سازی محلول چه نکاتی را رعایت کنیم؟

• مشخصات فنی و برگه اطلاعات ایمنی ماده را پیش از مصرف مطالعه کنید.
• از تماس پودر با چشم و استنشاق گرد آن جلوگیری کنید.
• برای کار با مواد شیمیایی از دستکش و تجهیزات حفاظت فردی متناسب استفاده کنید.
• از ظروف و تجهیزات مخصوص تهیه محلول استفاده کنید.
• مواد مختلف را بدون بررسی سازگاری با یکدیگر مخلوط نکنید.
• باقی مانده محلول را وارد چاه، جوی آب یا منابع آبی نکنید.
• ماده را دور از دسترس کودکان و حیوانات و در بسته بندی مناسب نگهداری کنید.

چرا مطالعه برگه اطلاعات ایمنی (SDS) اهمیت دارد؟

برگه اطلاعات ایمنی یا SDS مشخص می کند که یک ماده چه خطرهایی دارد، در صورت تماس با بدن چه اقداماتی باید انجام شود، چه تجهیزات حفاظتی لازم است و ماده چگونه باید نگهداری شود. این اطلاعات برای مصرف کنندگان صنعتی و کشاورزی اهمیت دارد؛ به ویژه زمانی که ماده در حجم بالا یا به صورت پودر مورد استفاده قرار می گیرد.

در خرید بی کربنات سدیم، علاوه بر قیمت و خلوص، باید به اطلاعات ایمنی و مشخصات فنی محصول نیز توجه کرد. محصولی که برای یک کاربرد مشخص خریداری می شود، باید از نظر گرید و کیفیت با همان کاربرد تطابق داشته باشد.

جمع بندی کاربرد جوش شیرین در کشاورزی

جوش شیرین یا بی کربنات سدیم ماده ای شیمیایی با کاربردهای گوناگون است که اثر آن بر بعضی بیماری های قارچی سطح برگ در پژوهش های علمی بررسی شده است. این مطالعات نشان می دهند که بی کربنات ها در شرایط مشخص می توانند شدت برخی بیماری ها را کاهش دهند، اما نتیجه به نوع گیاه، عامل بیماری زا و شرایط مصرف وابسته است.

مهم ترین محدودیت جوش شیرین برای کشاورزی، وجود سدیم در ساختار آن است. مصرف مکرر یا بی رویه این ماده در خاک می تواند خطر سدیمی شدن، پراکندگی ذرات رس، کاهش نفوذ آب و اختلال در تهویه ریشه را افزایش دهد. به همین دلیل، استفاده از آن برای آبیاری، کوددهی یا اصلاح pH خاک توصیه نمی شود.

برای مدیریت بیماری های گیاهی، تشخیص درست عامل بیماری، پایش مزرعه، تناوب زراعی، مدیریت رطوبت و استفاده از فرآورده های ثبت شده اهمیت بیشتری از تکیه بر یک محلول خانگی دارد. اگر هدف استفاده از ترکیبات بی کربنات است، باید تفاوت بی کربنات سدیم و بی کربنات پتاسیم، مجوز مصرف و دستورالعمل محصول بررسی شود.

سوالات متداول درباره جوش شیرین در کشاورزی

پرسش های زیر به رایج ترین ابهام ها درباره مصرف بی کربنات سدیم در مزارع، محلول پاشی، بیماری های قارچی و اصلاح خاک پاسخ می دهند. پاسخ ها بر اساس محدودیت های علمی این ماده تنظیم شده اند و جایگزین تشخیص بیماری یا توصیه کارشناسی برای یک مزرعه مشخص نیستند.

خرید جوش شیرین و مواد شیمیایی مورد نیاز کشاورزی از شیمیکو

انتخاب ماده شیمیایی مناسب برای مصرف کشاورزی فقط به نام محصول یا قیمت آن وابسته نیست. خلوص، گرید، مشخصات فنی، نوع بسته بندی و برگه آنالیز باید با کاربرد مورد نظر تطابق داشته باشند. این موضوع درباره بی کربنات سدیم نیز صدق می کند؛ به ویژه زمانی که خریدار به دنبال تامین محصول در حجم بالا یا برای کاربرد صنعتی و تخصصی است.

در شیمیکو می توانید برای بررسی محصولات شیمیایی و مواد اولیه مورد نیاز کسب و کار خود به دسته بندی های مرتبط مراجعه کنید. برای آشنایی با مشخصات و تامین بی کربنات سدیم، صفحه محصول را بررسی کنید. همچنین دسته بندی کودهای کشاورزی و مواد شیمیایی برای جستجوی محصولات مرتبط در دسترس است.

منابع علمی و مراجع انگلیسی درباره جوش شیرین در کشاورزی

برای بررسی کاربرد بی کربنات سدیم در کشاورزی، منابع دانشگاهی و سازمان های تخصصی اهمیت زیادی دارند. منابع زیر درباره اثر ترکیبات بی کربنات بر بیماری های گیاهی، خطر سدیمی شدن خاک، مدیریت شته و واکنش شیمیایی جوش شیرین و سرکه اطلاعات ارائه می کنند.